Home VĂN HOÁ CHAMVĂN HÓA KATE LÀ GÌ – TRÀ VIGIA

KATE LÀ GÌ – TRÀ VIGIA

bởi admin
0 BÌNH LUẬN

Văn hóa Chăm nói chung còn đọng lại hôm nay chỉ là bóng mờ của quá khứ, cho nên muốn hiểu Kate là gì thì cần phải ngược nguồn một quãng đường dài cũng như phải có cái nhìn thực địa vào những gì đã và đang diễn ra. Bởi Kate đã đứt mạch và ngưng trệ trong một thời gian dài từ khi triều đại cuối cùng cáo chung vào thế kỷ XVII, chỉ được phục dựng lại vào thập niên năm 60 thế kỷ XIX và được tôn tạo theo thời cuộc cho đến ngày hôm nay.

Ảnh: Lễ rước y trang – một trong những lễ chính của lễ hội Kate, Incredible Champa

Có nhiều học giả và nhà nghiên cứu đặt vấn đề tìm hiểu căn nguyên về lễ hội này, nhưng nhìn chung chưa đi thẳng vào cốt lõi mà chỉ mô tả về bên ngoài nhiều khi làm người đọc càng thêm hoang mang hụt hẫng! Chăm bí ẩn là thế bởi không có gì rõ ràng rành mạch, mọi thứ dường như bị chôn vùi trong tro bụi thời gian và không gian ngay cả trong ký ức của những vị cao niên thông thái nhất! Tháp Chàm hiện hữu sừng sững ngay trước mắt có thể tai nghe mắt thấy tay sờ, thế mà nhiều nhà khoa học với nhiều phương tiện hiện đại cũng không thể lý giải được kết cấu của từng viên gạch hình thành lên ngôi tháp. Những nhà nghiên cứu thường có xu hướng tổng hợp những ý kiến của người khác để xây dựng nên một bài viết cho riêng mình, để rồi kết luận nhận định của mình là chính xác và chuẩn mực nhất. Chăm lại càng đậm nét hơn khi mỗi trò tìm học mỗi thầy mà không có trường lớp nào chính quy nhất quán, ai nói theo mình thì cho là đúng còn ngược lại thì cho là những suy luận mơ hồ thiếu kiến thức và vô căn cứ?! Cứ tưởng rằng trích dẫn nhiều tư liệu, liệt kê nhiều tài liệu tham khảo là có nhiều bằng chứng thuyết phục nhưng đôi khi chỉ thêm rối rắm. Đâu đó vẫn còn nhiều góc nhìn trong bóng tối, qua nhiều khe hở vài tia sáng ở cuối đường hầm và cần nhiều thời gian để minh định qua từng thời kỳ.

Bài viết này chỉ là cái nhìn trực diện vào vấn đề một cách giản đơn và dễ hiểu nhất hầu nêu bật những ý niệm và gợi mở tính khái quát mà độc giả có thể đả thông một cách nhanh gọn. Nôm na là hiểu theo dân gian của số đông quần chúng thay vì hàn lâm của những bậc cao tăng, gần gũi với sinh hoạt đời thường hơn là phải tràng giang sách vở… Kate thật xa và cũng thật gần là thế, hãy đến với Kate trong chính tự cõi lòng!

Kate là gì?

Dân tộc Chăm có ba lễ hội quan trọng nhất, đó là Rija Nưgar, Kate và Cabbur. Rija Nưgar là tết đầu năm tương đương với tết Nguyên đán của người Việt bởi nó bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 Chàm lịch, có nghĩa là ngày lễ tết của toàn xứ sở vương quốc Champa ngày xưa. Đó là ngày tết truyền thống đón năm mới của toàn dân Chăm cho dù cư trú ở vùng miền nào, thuộc sắc tộc nào hiện diện trên lãnh thổ thuộc chủ quyền của Champa. Không biết ngày xưa lễ tết này diễn biến và được tổ chức quy mô như thế nào nhưng hôm nay chỉ còn gói gọn ở phạm vi làng như một tục lệ, làng nào cúng lễ làng ấy để rồi sau đó cúng lễ theo từng gia đình tộc họ. Một điểm đáng lưu ý là hiện nay chỉ còn duy nhất làng Như Bình (palei Padra) ăn tết đồng loạt cả làng như một lễ trọng nhất trong năm, nhà ai cũng tham gia trong không khí phấn khởi hồ hỡi trong khi những làng khác chỉ mang tính hời hợt ước lệ theo từng gia đình. Có lẽ họ là cư dân của kinh đô xưa lưu lạc đến đây, nơi tập trung vương quyền thuộc trung ương nên tập quán ăn tết ấy đã in sâu vào tiềm thức như một quán tính. Còn cư dân những làng khác thuộc tiểu quốc khác không thuộc truyền thống ấy nên họ xem nhẹ hơn, họ đã mất Nưgar nên Rija Nưgar cũng nhạt nhòa theo năm tháng và trở nên thứ yếu so với Kate hay Cabbur!

Múa trên tháp vào dịp Kate, ảnh Incredible Champa

Trở lại từ Kate là gì không chỉ để định nghĩa mà là để thấu hiểu ý nghĩa của nó một cách căn cơ nhất có thể để từ đó có một hướng nhìn mới về lễ hội này. Nếu Rija Nưgar bắt đầu một năm mới thì Kate khởi đầu vào giữa năm vào ngày 1 tháng 7 Chàm lịch, cho nên tạm gọi Kate là tết giữa năm. Hầu như văn hóa Chăm khởi nguyên từ nền văn hóa Ấn Độ nên lễ hội cũng không nằm ngoài ảnh hưởng của quy luật này nhưng có sự biến thái nhất định mang tính bản địa. Ấn có tết mùa xuân vào đầu năm và tết mùa thu vào giữa năm thì Chăm có Rija Nưgar và Kate. Địa khí hậu Chăm chỉ có 2 mùa: Halim (mùa vụ) và Bhang (mùa khô) tương đồng với mùa nóng và mùa lạnh, tháng giao mùa là tháng nghỉ ngơi ăn chơi trong mùa lễ hội sau thu hoạch cũng như chuẩn bị cho vụ mùa mới.

Từ Kate có thể phát xuất từ Katik của Ấn có nghĩa là lễ hội vào đầu tháng 7 cũng như Ramưwan có nghĩa là tháng 9, nhưng đã được Chăm hóa và mang một ý nghĩa rộng mở hơn. Trong tự vựng Chăm chỉ có duy nhất một từ Kate trong cụm từ Ar Kate, có nghĩa là chuyện trên trời để ám chỉ những điều cao xa mà người trần gian khó tiếp cận và thấu hiểu. Chăm bảo rằng Kate di bingun Cabbur di klơm, có nghĩa là lễ Kate được tổ chức trong thượng tuần còn Cabbur luôn khởi đầu vào hạ tuần trăng. Điều này cho thấy rằng Kate thuộc dương nên chỉ thỉnh mời dương thần ở trên thượng giới mà tiếng Chăm gọi là Ywơr Yang, những vị thần mang tính thần thoại cùng những thần vua đã có công khai phá đất nước để có thành quả đến ngày hôm nay. Còn Cabbur thuộc âm nên chỉ ưu tiên mời Quốc mẫu Po Inư Nưgar cùng những vị tiền hiền mang tính địa phương hơn là toàn vương quốc và tầm vóc có phần nào lép vế hơn so với Kate.

Triết lý âm dương Chăm còn được phản ảnh rõ nét hơn khi Kate được tổ chức vào tháng 7 bởi đó là biểu tượng của tính dương thuộc về người đàn ông, Cabbur diễn ra vào tháng 9 bởi đó là tính âm thuộc về người phụ nữ. Số 7 tượng trưng (padah tok) cho trí tuệ qua thất khiếu với đầy đủ giác quan trong một cái đầu (sa baoh cơk tajuh gilaung), những kiến thức cần thiết để trang bị cho chiến đấu. Số 9 là sự bổ sung thêm hai bầu sữa tượng trưng cho dòng suối mát của trực giác và linh cảm, một sự trú ẩn cần thiết cho sự sinh sản và dưỡng dục. Ariya Xah Pakei có câu: Hơc po kanai jiơng crauh / Jiơng bbol sa bauh caik ray gơm gabbak để nói lên khát vọng của sự hòa hợp này, từ tình cảm bình dị của con người cho đến quy luật sinh tồn của thiên nhiên.

Từ những lý giải nêu trên có thể kết luận rằng: Kate là Lễ tế trời và Cabbur là Lễ tế đất và những lễ tết này chỉ được thực hiện trong từng tiểu vương quốc để khẳng định chủ quyền của từng tiểu quốc đối với chính quyền trung ương. Panduranga thì lên tháp Po Klaung Po Rome bởi hai vị này có công xây dựng tiểu quốc họ. Còn tháp Po Inư Nưgar là thánh địa nên người Chăm chỉ đi hành hương vào dịp đầu năm, Po Nưgar ở Hamu Tanran là một trường hợp đặc biệt bởi người dân địa phương đã rước di chỉ của Ngài về quê để tiện bề cúng tế! Một điều nữa cần lưu ý là chỉ có tháp còn Po Adhia trụ trì thì tháp ấy mới đủ điều kiện hành lễ Kate, cho nên những tháp hoang mới được phục dựng thì việc cúng lễ chỉ mang ý nghĩa tâm linh nhưng cũng cần bảo tồn và phát huy.

Có một sự trùng hợp đáng ngạc nhiên giữa Kate-Cabbur với Lễ tế Đàn Nam Giao và Đàn Xã Tắc của người Việt, có thể có một sự ảnh hưởng giao thoa nào đó bởi hai lễ này chỉ được thiết lập từ thời nhà Hồ và tiếp tục cho đến triều nhà Nguyễn. Đàn Nam Giao thì phải dựng trên đồi cao và với Chăm là trên đồi Tháp, bên Việt thì vua là chủ lễ còn bên Chăm Po Adhia mới là người chủ tế. Không gian trên tháp chỉ dành riêng cho chức sắc tôn giáo và hoàng tộc, dân chúng chỉ được quyền dâng lễ ở dưới chân tháp nhưng hôm nay thì ai muốn lên thì lên muốn xuống thì xuống! Một vài vị quan chức khoa bảng đến dự lễ hoặc lóng ngóng nghiên cứu những bí ẩn của tháp Chàm cùng những điều còn lẩn khuất trong lễ hội Kate. Một trong những công thần ấy may mắn nhặt được một gáo dừa mà các vị tu sĩ dùng để đựng nước cát lồi tẩy uế xong vứt lăn lóc dưới chân tháp. Một ai đó la lên Ereka như Archimede năm xưa đã từng khám phá lực đẩy của nước, thế là mọi người xúm lại la lên đây mới đúng là văn hóa Chăm chính hiệu. Rủi ro thay lúc đó ông Pauh Catwai đi ngang qua thở dài ngán ngẩm than: Bilauk liu iku bimong / Nhjrung gơp tapong lac ilimo rồi đi thẳng không còn hứng thú vui chơi Kate nữa! Có ai đó nhìn thấy vài vị thần cũng lẽo đẽo đi theo chân ông không một lần ngoái nhìn lại, còn dân Chăm thì cứ đánh trống khua chiêng nhảy nhót không biết đến bao giờ? Dòng đời thì cứ trôi đi âm thầm lặng lẽ…

Kate đã mất đi một thời gian dài và được phục dựng lại một thời gian không lâu nhưng phần nào cũng đáp ứng được đời sống tâm linh của người Chăm trong những ngày lễ hội thiêng liêng vui vẻ. Có lẽ Kate được hình thành cùng lúc với quyền tự chủ của từng tiểu vương quốc được xác lập, không khí lễ hội chắc phải tưng bừng náo nhiệt và hoành tráng hơn bây giờ nhiều. Hôm nay quyền ấy không còn nữa nhưng người Chăm vẫn còn một lễ tết để tưởng nhớ đến tiền nhân, đến người thân bạn bè để cùng nhau nắm tay vui vầy quên đi những tháng ngày tủi nhục. Kate không của riêng ai bởi đó là ngày xác lập quyền được sống, quyền được có mặt trên trần gian dù cho thân phận có thế nào đi nữa! Tôi nghe hơi thở của Kate rón rén đến gần, hoa Tagalau trước cửa cũng đã bung nhiều bụm hoa bụ bẫm hứa hẹn một mùa thu tím biếc thủy chung. Tôi tự hỏi nếu không có tháp Chàm thì Kate sẽ lên đâu nhỉ? Và nếu không có Kate thì ngôi tháp Chàm sẽ buồn biết bao nhiêu?! Có nhiều ngôi tháp hoang vẫn đang gục đầu trong hoang lạnh, cũng như có nhiều linh hồn lang bạt còn còn nơi trở về để mừng Kate trên đất tháp. Những bước chân hoang còn phải đi tha phương cầu thực nơi đất khách quê người, những phận người còn đang lặn hụp triền miên trong miếng cơm manh áo rồi cũng sẽ tìm về. Hãy nở một nụ cười trên đôi môi héo, long lanh khóe mắt buồn chợt vỡ òa vui để tay bắt mặt mừng ôm nhau thật chặt. Xalam nhé Kate, Xalam mùa thu, Xalam những người bạn quen cùng chưa quen… Xalam đất trời cùng tất cả mọi người đang tìm lại chính mình trong vòng tay bè bạn!

BÀI LIÊN QUAN

Để lại lời bình